Hanengeschrei

Vanaf de Choorstraat kijken we door de 10 m lange steeg het Hanengeschrei in naar de Kalisbrug op de Vismarkt. In de 16e eeuw bestond deze steeg reeds. De oorsprong van de naam is niet helder. Er zijn twee verklaringen:

De naam zou een verbastering zijn van ‘Hanentret’, de naam van een huis in een steeg nabij de Buurkerk en die naam zou weer afgeleid zijn van een pluimveemarkt, op of nabij de Steenweg.

Hanengeschrei is latijn voor galli cantus en komt uit het verhaal van de verloochening van Petrus. Petrus huilde tranen van berouw, toen hij bij het kraaien (cantus) van de haan (galli) besefte dat hij Christus had verloochend.

Hoe het ook zij, de steeg heeft anderen tot inspiratie gediend. Zo dichtte Kees Stip op jolige wijze in 1935:

Ik heb haar gezoend in het Hanengeschrei
Bij de automaat aan de Choorstraat
Terwijl ze garnalencroquetjes at
Of wat daar gewoonlijk voor doorgaat.

Er glommen lichtjes op haar lip
Van een eenzame oude lantaren
In de verte knarste de Zeistertram
En de avondwind woei door haar haren.

Ik zei tegen haar: ‘Doe die lichtjes uit,
Anders sta ik niet meer voor mezelf in’.
En toen ze weer aangingen zette de Dom
het voorspel van kwart over elf in.

Voor deze zoen mag de duivel mijn ziel,
En mijn lichaam de schillenboer halen.
Ik proefde de eeuwige zaligheid
En een klein beetje ook de garnalen.

Dit gedicht is ter plekke terug te lezen in de steeg.

2 thoughts on “Hanengeschrei

  1. Het is heel leuk om Zo was Utrecht te volgen. En dat gedicht van Kees Stip is geweldig.

    Hier een reactie op het bovenstaande.
    Het huis De Hanentredt is benoemd door Nicolaas van der Monde. De verklaring van de naam van deze steeg kan misschien nog simpeler zijn: Het Utrechtse woord ‘haonegeschrei’ staat voor iets dat heel kort is. En dat korte geldt ook voor deze steeg!

    Citaat 1:
    Haonegeschrei hanegekraai Met Driekoaninge lenge we alweer ‘n haonegeschrei-met Driekoningen is het overdag alweer iets langer licht dan tijdens de kortste dag

    Citaat 2:
    hanegeschrei, haneschrei, hanenschreeuw, zelfstandig naamwoord, (KRS: Werk) haneschreeuw (KRS: Scha), haneschrei (KRS: Werk; LPW: Bens) zeer kort ogenblik; eigenlijk de tijd die een haan nodig heeft om éénmaal te kraaien; ‘Da’s maar voor een hanenschreeuw.’ (Scha), ’Na 21 december wordt elke dag een haneschrei langer.’(Werk) Met dezelfde betekenis: hanetree (LPW: Mont); ‘Met Driekoningen is de tijd een hanetree vooruit.’ (Mont). Het zou goed kunnen dat de vorm hanetree , gezien de betekenis ‘zeer kort (ogenblik)’ oorspronkelijk is. Het opvallende aan de loop van de haan zijn namelijk de zeer korte stappen. Ook het kraaien van een haan duurt weliswaar niet heel lang, maar is niet direct opvallend vanwege zijn kortheid. Het feit dat hanegeschrei , hanetree etcetera steeds in verbinding wordt gebracht met het lengen van de dagen, en dan vooral vlak na 21 december, min of meer in een vaste uitdrukking, werpt enig licht op de vraag hoe hanetree kon overgaan in hanegeschrei : het kraaien van de haan markeert het aanbreken van de dag, waarvan het tijdstip in de winter elke dag een klein beetje vroeger komt te liggen. Van dag tot dag kraait de haan steeds een beetje vroeger. Op den duur heeft haneschrei (mogelijk via een tussenvorm haneschree , die in de Van Dale (1992, p. 1102) voorkomt) zelf de betekenis ‘zeer kort’ overgenomen; natuurlijk vooral in ‘zeer kort ogenblik, maar ook wel in andere opzichten ‘zeer kort’. In het centrum van de stad Utrecht bevindt zich een straatje met de naam ‘Haneschrei’, en daar geeft het inderdaad aan dat het een heel kort straatje betreft. De overgang naar haneschrei is mogelijk begunstigd door associatie met schrijden , een werkwoord dat precies de loop van een haan karakteriseert. De vorm hanegeschrei komt ook in de Vechtstreek voor (Van Veen 1989, p. 65).
    hanentred, hanetree, zelfstandig naamwoord, zie *hanegeschrei .

    Op 17 januari is er een historisch café van Oud-Utrecht in het Bartholomeus Gasthuis, over ‘Uterechs praoten’. Wees welkom!

    Bronnen:
    1. De vollekstaol van de stad Uterech, B.J. Martens van Vliet, SPOU
    2.dialectwoordenboek Zuid-Utrechts, H. Scholtmeijer, Meertens Instituut

    1. Dick, hartelijk dank voor je reactie en voor jou uitgebreide toevoegingen en uitleg op de mogelijke oorsprong van de naam Hanengeschrei! Ik bewonder en volg de activiteiten van Oud-Utrecht en maak nogal eens gebruik van de informatie, welke ik via jullie op doe.

Laat een reactie achter aan Dick De Jong Reactie annuleren

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd.

Scroll Up