Het Spanjaardsgat

Trijn van Leemput ging in 1577 de Utrechters voor bij de sloop van het Spaanse dwangburcht Vredenburg. De resten van twee bastions, oorspronkelijk hoektorens van het kasteel,  bleven sindsdien gespaard, omdat zij deel uitmaakten van de stadsmuur, waar nu de Rijnkade is. Het noorderbastion werd in 1880 gesloopt voor de aanleg van een bredere Catharijnebrug;  het zuiderbastion bleef nog even bestaan.

Het werd het ‘Spanjaardsoord’ genoemd, maar stond in de volksmond bekend als het ‘Spanjaardsgat’.  Het was in deze schemerige onderaardse gewelven wat griezelig, niet in de laatste plaats door de verhalen die erover verteld werden.

Zo zou hier een eerzame bakkersdochter uit de Catharijnestraat door een officier van het Spaanse garnizoen zijn geschaakt en tenslotte jammerlijk met haar minnaar in een diepe put verdronken zijn. En als men nu in het half duister in de diepe put in het ‘Spanjaardsoord’ keek, dan meenden velen dat zij het water nog zagen rimpelen, alsof er iemand lag te spartelen. En als het buiten stormde en men in deze onderaardse ruimte geluiden hoorde, dan werd verteld dat men het gejammer en geweeklaag van de bakkersdochter nog kon horen.

Ook werd verteld, dat vanonder de vloer onderaardse gangen begonnen, die alle richtingen uitgingen  onder het Vredenburg door. Men heeft wel eens getracht in die gangen door te dringen, maar de lucht was er zo bedorven, dat het licht van fakkels steeds uitdoofde, als men dat probeerde.

In 1870 had de gemeente toestemming verleend om een bierhal in te richten. Het werd de ‘Bayersche Bierhalle’. In het begin was dit een succes. Maar het was in deze onderaardse spelonken kil, klam en vochtig. Uit het plafond van het koepelvormige gewelf drupte salpeterachtig grondwater, waarbij je op moest passen dat de druppels niet in je bierpul vielen, terwijl je tegelijk probeerde niet van je bierkruk te tuimelen op de ongelijke zandvloer.

Het bezoek liep terug en halverwege 1878 besloot de gemeenteraad ‘deze onooglijke steenklomp’ af te breken. Het duurde nog even, er gingen stemmen op tot behoud en restauratie, maar in 1880 viel het definitieve besluit om te slopen.

Afbraak van van het bastion Spanjaardsoord in 1909. Op de achtergrond de Korenbeurs op het Vredenburg

In 1882 begon het slopen van het ‘Spanjaardsoord’. Er werd handmatig gesloopt met wel zo’n vijftig man aan het werk. Het werd een publieksattractie; veel Utrechters kwamen de catacomben nog eens bezichtigen en kijken naar het sloopwerk. Een laatste brokstuk muur bleef staan en werd in 1919 door genietroepen met munitie opgeblazen en gesloopt. De fundamenten waren nu volledig verwijderd en boven de grond was van het kasteelbastion niets meer te zien.

Op het vrij gekomen terrein kwam later het tweede Jaarbeursgebouw. In 1970 toen de Jaarbeursgebouwen werden gesloopt voor de bouw van Hoog Catharijne en het Muziekcentrum, werden op het Vredenburg weer fundamenten van het kasteel blootgelegd.

Bronnen:
Utrecht in opstand, Het einde van de oude bisschopsstad 1528 – 1580 | A. van Hulzen – 1999
Utrechtsch Sagen boek | J. R. W. Sinninghe – 1938
Beeldbank Het Utrechts Archief

5 thoughts on “Het Spanjaardsgat

  1. Het Spanjaardsoord lag iets terug van de hoek Rijnkade met Vredenburg. De huizen liggen, langs het Vredenburg, ter hoogte van de (verdwenen) Rijnstraat, die liep vanaf de Rijnkade. Achter Clarenburg lag verderop naar rechts

  2. Arno Buurman @Arnito (op Twitter):
    Waanzinnig interessant om te lezen. Ik probeer bij deze artikelen ook altijd te achterhalen waar op de huidige grid het onderwerp gelegen heeft. Is het een idee om er een Google Maps linkje bij te doen?

  3. Jacob @Meadowmeal1 (op Twitter):
    Ik vind het heel lastig om me te oriënteren op deze foto, want ik zie geloof ik wel vier parallelle rijen of blokken huizen en rechts nog een blok er dwars op. Maar de gasfabriek of de schouwburg zie ik niet.

    Ik vermoed dat je de huisjes op deze plattegrond uit 1865 rondom het bastion kunt zien staan: http://www.documentatie.org/uds4/dbdropdownvolgende.asp?start=24&search=Utrecht%20-%20Blok%20A09&zoekmethode=6

    Of op deze, uit 1897. Maar op de foto is de Beurs er misschien nog niet. http://www.documentatie.org/uds4/dbdropdownvolgende.asp?start=28&search=Utrecht%20-%20Blok%20A09&zoekmethode=6

    Als ik me niet vergis zijn de huisjes aan de Spanjaardsteeg links op de foto gesloopt voor de Korenbeurs. http://www.documentatie.org/uds4/dbdropdownvolgende.asp?start=4&search=Utrecht%20-%20Vredenburg%2056%20-%20gesloopt%20(ca)%201894%20-%20ouder%20adres&zoekmethode=6
    Ze staan duidelijk op deze nog oudere plattegrond

  4. Gert-Jan Weierink @GertJanWeierink (op Twitter):
    Ongelooflijk wat ging men een eeuw geleden onzorgvuldig met cultuur historie om

  5. Ramon Poulissen @Ramoncp72 (op Twitter):
    Gelukkig gaat Utrecht sinds de jaren tachtig veel beter om met historische panden. Er wordt vrijwel niks meer gesloopt, maar juist behouden en terug gebracht in de originele staat

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd.

Scroll Up